Chùa Bút Tháp, tên chữ là Ninh Phúc tự 寧福寺, là một trong những quần thể kiến trúc và điêu khắc Phật giáo quan trọng nhất còn được bảo tồn ở miền Bắc Việt Nam. Nguồn gốc của chùa thường được truy về thời Trần, nhưng diện mạo kiến trúc còn thấy ngày nay chủ yếu hình thành qua đợt đại trùng kiến vào thế kỷ XVII. Vì vậy, Bút Tháp không đơn thuần là một cơ sở thời trung đại được giữ nguyên vẹn, mà là nơi một lịch sử thiêng liêng lâu đời hơn đã được định hình lại rõ nét dưới thời Lê Trung Hưng.
Trong thế kỷ XVII, chùa trở nên đặc biệt nổi tiếng dưới thời Thiền sư Chuyết Chuyết (1590–1644), một nhân vật quan trọng của dòng Lâm Tế tại Việt Nam. Sau thời kỳ trụ trì của ngài, sự bảo trợ của tầng lớp quý tộc đã thúc đẩy một chương trình xây dựng lại quy mô lớn. Quần thể còn lại có tính thống nhất hiếm thấy: từ cổng, các tòa điện, sân, gác chuông, khu thờ chính đến hậu đường, các đơn nguyên được tổ chức theo một trục dài và liên kết bằng những dãy hành lang. Tháp đá Bảo Nghiêm, gắn với Chuyết Chuyết, tạo nên một điểm nhấn thẳng đứng đặc trưng của toàn bộ cảnh quan chùa.
Ở Bút Tháp, kiến trúc không thể tách rời điêu khắc. Chạm gỗ, lan can đá, án thờ, đồ dùng nghi lễ và hệ thống tượng tạo thành một môi trường thị giác dày đặc, trong đó kỹ nghệ thế kỷ XVII được bảo tồn với quy mô đặc biệt. Hồ sơ di sản chính thức ghi nhận gần một trăm pho tượng. Trong số đó có các nhóm tượng Phật, Văn Thù cưỡi sư tử, Phổ Hiền cưỡi voi, các hộ pháp và nhiều tượng chân dung.
Các hành lang dài và chuỗi không gian nối tiếp nhau cũng làm thay đổi cách người xem tiếp cận hình tượng. Tượng không bị tách khỏi bối cảnh như trong bảo tàng, mà xuất hiện giữa không gian nghi lễ, khói hương, nội thất gỗ sẫm màu và ánh sáng được tiết chế. Bút Tháp vì thế bảo tồn không chỉ những kiệt tác riêng lẻ, mà cả không gian giúp chúng tiếp tục mang ý nghĩa thờ phụng.
Nổi bật nhất là pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, hoàn thành năm 1656 bởi nghệ nhân Trương Thọ Nam. Tượng cao khoảng 3,7 mét, kết hợp thân chính diện tĩnh tại với một trường tay và mắt tỏa rộng đầy sức mạnh. Tham vọng kỹ thuật, độ phức tạp biểu tượng và tình trạng bảo tồn đặc biệt đã đưa tác phẩm trở thành một trong những chuẩn mực của điêu khắc gỗ Việt Nam; hiện pho tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Nhìn tổng thể, hệ thống tượng cho thấy chương trình tạo tượng ở Bút Tháp có phạm vi rất rộng. Những hình Phật an tĩnh, hộ pháp mạnh mẽ, các vị Bồ-tát, tượng mang tính chân dung và những tác phẩm thờ phụng cầu kỳ cùng tồn tại trong một quần thể. Bề mặt dát vàng, sơn son, lớp màu đã sẫm theo thời gian và ánh sáng gián đoạn trong các điện thờ cho thấy trải nghiệm nghệ thuật Phật giáo luôn gắn chặt với kiến trúc và điều kiện chiếu sáng.
Đối với lịch sử mỹ thuật Phật giáo, Bút Tháp có giá trị trên nhiều bình diện cùng lúc: một cơ sở có nguồn gốc thời Trần, một công trình lớn được tái thiết dưới thời Lê Trung Hưng vào thế kỷ XVII, một trung tâm gắn với Thiền sư Chuyết Chuyết, và một quần thể hiếm hoi nơi kiến trúc, điêu khắc và bối cảnh nghi lễ vẫn có thể được đọc cùng nhau. Đây là một trong những nơi cô đọng rõ nhất trình độ kỹ thuật và chiều sâu tín ngưỡng của mỹ thuật Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII.
Thông tin chính
- Nguồn gốc: Thời Trần; đại trùng kiến vào thế kỷ XVII.
- Địa điểm: Bút Tháp, Bắc Ninh, bờ nam sông Đuống, Việt Nam.
- Nhân vật tiêu biểu: Thiền sư Chuyết Chuyết (1590–1644).
- Tác phẩm tiêu biểu: Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, 1656, Trương Thọ Nam.
- Tọa độ: xấp xỉ 21.06103° B, 106.02225° Đ.